ตามรอยวัฒนธรรมมุสลิมเปอร์เชียในสยามจากภาษาและวรรณกรรมไทย

ศาสตราจารย์เกียรติคุณ ดร.กุสุมา  รักษมณี

ราชบัณฑิตกิตติมศักดิ์สาขาวิชาวรรณคดีเปรียบเทียบ ราชบัณฑิตยสภา

นำเสนอครั้งแรกในงานประชุมวิชาการมุสลิมศึกษาระดับชาติ ครั้งที่ 1 ภายใต้หัวข้อ "การเปลี่ยนผ่านของสังคมมุสลิมไทย ในรอบ 100 ปี" วันที่ 18 ตุลาคม 2566 ณ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย จัดโดย ศูนย์มุสลิมศึกษา สถาบันเอเชียศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

บทนำ

วัฒนธรรมมุสลิมเปอร์เชียในที่นี้หมายถึงวัฒนธรรมชาวเปอร์เชียในยุคอิสลามเมื่อเปอร์เชียตกอยู่ใต้การปกครองของราชวงศ์อุมัยยะห์ (ค.ศ. 661-750) ของมุสลิมอาหรับ  มีอาณาจักรตั้งแต่แอฟริกาเหนือ อียิปต์ ซีเรีย ซาอุดิอาระเบีย เมโสโปเตเมีย อิหร่าน เตอร์กิสถานตะวันตก  อัฟกานิสถาน และส่วนหนึ่งของอินเดีย ต่อมาระหว่าง ค.ศ. 750-1258 เปอร์เชียมีราชวงศ์อับบาซีย์ของมุสลิมเป็นผู้ปกครองรวมทั้งราชวงศ์ท้องถิ่นต่าง ๆ ทางตะวันออก เช่น ซามานีย์ ศ็อฟฟารีย์ มาจนถึงราชวงศ์เศาะฟะวีย์ (ค.ศ. 1501-1736) ซึ่งเปอร์เชียมีความเจริญทั้งด้านการเมือง  การปกครอง เศรษฐกิจ ศาสนา วัฒนธรรม และศิลปกรรม แบบแผนศิลปกรรมในสมัยนั้นได้ส่งอิทธิพลไปยังอินเดีย ทั้งในจักรวรรดิโมกุลและรัฐอิสระต่าง ๆ โดยเฉพาะรัฐสุลต่านแห่งเดคคาน (Deccan)ซึ่งนำรูปแบบศิลปวัฒนธรรมเปอร์เชียไปประยุกต์จนเกิดแบบแผนที่เรียกว่าศิลปวัฒนธรรมแบบอินโด-เปอร์เชีย

วัฒนธรรมมุสลิมเปอร์เชียมี “แดนวัฒนธรรม” ที่ปราศจากพรมแดนซึ่งได้แผ่ขยายครอบคลุมไปทั่วเอเชียตะวันตก เอเชียกลาง และเอเชียใต้โดยไม่จำกัดภูมิหลังทางชาติพันธุ์หรือความเชื่อทางศาสนา ร่องรอยของวัฒนธรรมมุสลิมเปอร์เชียปรากฏอยู่ในรูปแบบและคำเรียกเสื้อผ้าอาภรณ์  ข้าวของเครื่องใช้  อาหารการกิน  และเครื่องปรุงรสปรุงสุคนธ์  รวมทั้งผลงานศิลปะและวรรณกรรม บทความนี้จะกล่าวเฉพาะร่องรอยของวัฒนธรรมมุสลิมเปอร์เชียในแผ่นดินสยามโดยพิจารณาจากหลักฐานในภาษาและวรรณกรรมไทย

ร่องรอยจากเอกสารประวัติศาสตร์

เอกสารทางประวัติศาสตร์ที่กล่าวถึงชาวเปอร์เชียในแผ่นดินสยาม คือบันทึกความทรงจำของพระยาวรเชษฐภักดี (เถื่อน) ขุนนางตำแหน่งจางวางกรมท่าขวาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว   จุฬิศพงศ์  จุฬารัตน์ผู้ศึกษาประวัติขุนนางต้นสกุลบุนนาคกล่าวว่าพระยาวรเชษฐภักดีเป็นบุตรพระยาจุฬาราชมนตรีในสมัยอยุธยาและสืบเชื้อสายจากอกามะหะหมัด หลานชายของเฉกอะหมัดผู้เป็นต้นตระกูลขุนนางมุสลิมเปอร์เชียและขุนนางสายสกุลบุนนาค พระยาวรเชษฐภักดีได้บันทึกเรื่องราวจากคำบอกเล่าของพระยาจุฬาราชมนตรี (เชน) ซึ่งเป็นทายาทชั้นที่ 4 ของท่านเฉกอะหมัด ต่อมามีการเพิ่มเติมประวัติสายตระกูลบุนนาคลงไปในจดหมายเหตุของเจ้าพระยาทิพากรวงศ์ (ขำ  บุนนาค) จดหมายเหตุฯ นี้เล่าว่า เฉกอะหมัด มุสลิมชีอะห์ชาวเปอร์เชียเดินทางเข้ามาค้าขายในสยามพร้อมกับน้องชายชื่อมะหะหมัดสะอิดในรัชสมัยสมเด็จพระเอกาทศรถ (ครองราชย์พ.ศ. 2148-2153) และเข้ารับราชการในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม (ครองราชย์พ.ศ. 2154-2171)

นอกจากนั้นยังมีบันทึกของชาวตะวันตกที่เดินทางเข้ามาสู่สยามในรัชสมัยสมเด็จพรนารายณ์มหาราช เช่น จดหมายเหตุของลา ลูแบร์ ราชทูตพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งฝรั่งเศส  บันทึกสภาพบ้านเมืองกรุงศรีอยุธยาของนิโกลาส์ แชรแวส มิชชันนารีเยสุอิตชาวฝรั่งเศสซึ่งพำนักอยู่ในสยามเป็นเวลา 4 ปี และจดหมายเหตุการเดินทางของบาทหลวงตาชารด์ คณะเยสุอิตซึ่งเข้ามาเผยแผ่ศาสนาในสยามในรัชสมัยนั้น เอกสารเหล่านี้กล่าวถึงชีวิตความเป็นอยู่ของชาวมุสลิมเปอร์เชียในแผ่นดินสยาม เช่น เครื่องแต่งกายของขุนนางเปอร์เชียในราชสำนักสยามซึ่งสวมครุย  ลอมพอก  รองเท้าปลายแหลม ฯลฯ  อาชีพของชาวเปอร์เชียที่เลี้ยงแพะ แกะ และผลิตน้ำนมสด  เนยซึ่งเป็นสิ่งหายากเพราะชาวสยามไม่รู้จักวิธีผลิต บ้านพักรับรองคณะราชทูตซึ่งมีหอนั่ง (divan) แบบสถาปัตยกรรมเปอร์เชีย  และปูพรมเปอร์เชีย  ทหารราชองครักษ์ชาวเปอร์เชียในพระราชวัง  และตำแหน่งหน้าที่สำคัญในราชสำนักและหัวเมืองซึ่งตกอยู่ในอำนาจของชาวเปอร์เชีย

ยังมีเอกสารสำคัญที่เป็นคำบอกเล่าของชาวเปอร์เชียเกี่ยวกับสยามตามมุมมองของชาวเปอร์เชียเอง ได้แก่ บันทึกการเดินทางของคณะราชทูตเปอร์เชียจากราชสำนักของพระเจ้าชาห์สุลัยมานแห่งราชวงศ์เศาะฟะวีย์ในคริสต์ศตวรรษที่ 17 เป็นเอกสารภาษาเปอร์เชียชื่อสำเภากษัตริย์สุลัยมาน (Safīnah Sulaimānī) มีฉบับแปลเป็นภาษาอังกฤษของจอน โอ’ เคน (ค.ศ. 1972) ฉบับแปลอย่างย่อเป็นภาษาไทยของดิเรก  กุลสิริสวัสดิ์ (พ.ศ. 2516)  ฉบับแปลสมบูรณ์เป็นภาษาไทยของไรน่าน  อรุณรังษี และกิติมา  อมรทัต (พ.ศ. 2546) และบทวิเคราะห์ความเป็นมาและเนื้อหาโดยละเอียดในงานวิจัยของจุฬิศพงศ์  จุฬารัตน์ (พ.ศ. 2561)  หนังสือสำเภากษัตริย์สุลัยมาน กล่าวถึงชาวเปอร์เชียที่อยู่ในสยาม  บทพรรณนาบ้านเมืองและพระราชวัง  การเข้าเฝ้าฯ สมเด็จพระนารายณ์มหาราช  การตามเสด็จไปคล้องช้าง  ประเพณีและพิธีกรรมต่างๆ  พระราชกิจประจำวันของสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ฯลฯ

ร่องรอยจากคำต่างภาษา

เอกสารทางประวัติศาสตร์ที่กล่าวถึงชาวเปอร์เชียในแผ่นดินสยามดังกล่าวข้างต้นเป็นหลักฐานย้อนไปได้ถึงรัชสมัยสมเด็จพระเอกาทศรถ  สมเด็จพระเจ้าทรงธรรม  และสมเด็จพระนารายณ์มหาราช  แต่หลักฐานที่เก่ากว่านั้นน่าจะเป็นจารึกในสมัยสุโขทัยซึ่งทำให้เชื่อได้ว่าชาวสยามเคยติดต่อกับชาวเปอร์เชียมาก่อนแล้ว จึงได้รับเอาคำเปอร์เชียมาใช้ในภาษาไทย เช่น ในจารึกพ่อขุนรามคำแหง (พ.ศ. 1835) ด้านที่ 3 กล่าวว่า “เบื้องตีนนอนเมืองสุโขทัยนี้มีตลาดปสาน [...]” (ราชบัณฑิตยสถาน, 2544: 24)  ตลาดปสานในสมัยสุโขทัยเป็นแหล่งซื้อขายแลกเปลี่ยนสินค้าซึ่งมีตั้งแต่ผลไม้  เครื่องอุปโภคบริโภค  และสัตว์ที่ใช้เป็นแรงงาน เป็นพาหนะ  คำว่า ปสาน นี้มาจากคำเปอร์เชียว่า bāzār (ซึ่งเป็นที่มาของคำ bazaar ในภาษาอังกฤษด้วย)

ในสมัยสุโขทัยมีจารึกวัดพระยืน ลำพูน (พ.ศ. 1913) ซึ่งเป็นแผ่นศิลารูปใบเสมา  มีข้อความกล่าวถึงเครื่องดนตรีต่างๆ ดังนี้ “ตีพาทยดังพิณฆ้องกลองปี่สรไนพิสเนญชัยทะเทียด [...]” (กรมศิลปากร, 2526: 96)   ต่อมาคำว่า สรไน ปรากฏในวรรณคดีสมัยอยุธยาตอนต้นเรื่อง มหาชาติคำหลวง กัณฑ์มหาราช ดังนี้ “ปี่จีนโสดสรในใดต่าง  ทงงกรลุมพางพอฟงง [...]” (มหาชาติคำหลวง, 2460: 332)   นอกจากนั้นในวรรณคดีล้านนาเรื่องนิราศหริภุญชัย ซึ่งตรงกับสมัยอยุธยาตอนต้น มีคำว่า สระไน ดังนี้ “นักคุนแคนคู่ฆ้อง  สระไน” (ประเสริฐ  ณ นคร, 2547: 134)  คำว่า สรไน ในวรรณคดีตามตัวอย่างข้างต้นนี้เป็นคำไทยที่มาจากภาษาเปอร์เชียว่า sūrnāy   คำว่า sūr หมายถึง งานฉลอง, การแสดงมหรสพ  ส่วนคำว่า nāy แปลว่า ต้นอ้อ หมายถึง ปี่   ปี่สรไนเป็นปี่ที่ใช้ในงานพิธี เป็นปี่ปากแตร มักมีรู 6-7 รู เป็นที่นิยมใช้ในวัฒนธรรมอาหรับ  ตุรกี  เอเชียกลาง  เอเชียตะวันตก  และเอเชียใต้  ในวัฒนธรรมไทย ปี่สรไนหรือเรียกอีกอย่างว่าปี่ไฉน ปัจจุบันใช้เป่านำหมู่กลองชนะสำหรับประโคมในงานพระราชทานเพลิงศพที่ได้รับพระราชทานโกศ เป็นต้น

ใน มหาชาติคำหลวง กัณฑ์มหาพนมีบทพรรณนาป่าตอนหนึ่งว่ามี “แห้วหมูพิชกรามพลู” (ราชบัณฑิตยสถาน, 2549: 100)  แห้วหมูเป็นหญ้าชนิดหนึ่ง  พิชหมายถึงพืช  ส่วนกรามพลูคือกานพลู มาจากคำอาหรับ/เปอร์เชียว่า กะรัมฟุล (qaranful)  เข้าใจว่าเมื่อไทยรับมาใช้และปรากฏใน มหาชาติคำหลวง คงจะออกเสียง กะ-รัม-พลู หรือกะ-ราม-พลู เป็น 3 พยางค์เช่นเดียวกับในภาษาเดิม  ต่อมาจึงเลือนเป็น 2 พยางค์ คือกานพลู

วรรณคดีและเอกสารประวัติศาสตร์เป็นหลักฐานที่เป็นลายลักษณ์อักษรอย่างหนึ่ง ทำให้เรารู้ความหมายของคำและประวัติความเป็นมาของคำได้  ในบันทึกรายวันของออกพระวิสุทสุนทร (โกษาปาน) ราชทูตไทยจากสมเด็จพระนารายณ์มหาราชไปเจริญพระราชไมตรีกับพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 แห่งฝรั่งเศสใน พ.ศ. 2228 กล่าวถึงการตกแต่งห้องพักคณะราชทูตที่ฝรั่งเศสว่าเครื่องเรือนใช้ผ้าปัศตู “แลมีเก้าอี้หุ้มปัศตูเขียวเจ็ดอัน  มีเตียงรองของลาดปัศตูเขียวเตียงหนึ่ง” (ปรีดี  พิศภูมิวิถี, 2555: 71)  ปัศตูเป็นคำไทยที่รับมาจากภาษาเปอร์เชียว่า patū หมายถึงผ้าเนื้อเบาและนุ่มอย่างผ้าสักหลาดอ่อน  ในบันทึกอีกแห่งหนึ่งกล่าวถึงผ้าสักหลาดว่า “แลยอดเสาเพดาน [เตียง] นั้น เอาสักหลาดทำเป็นฉัตรใส่ทั้งสี่เสา [...]” (ปรีดี  พิศภูมิวิถี, 2555: 65)   นอกจากนั้นยังกล่าวถึงอาหารที่ที่พักราชทูตไทยในฝรั่งเศสซึ่งมีสิ่งที่คนไทยรู้จักและมีชื่อเรียก เช่น กุหลาบ  องุ่น  ลูกบ้าดำ  ดังนี้ “[...] เอาดอกกุหลาบเคี่ยวน้ำตาลทรายทำเป็นแผ่นตัดเป็นอันขาวอย่างหนึ่ง แดงอย่างหนึ่ง [...]” (ปรีดี  พิศภูมิวิถี, 2555: 78)  “สิ่งหนึ่งลูกบ้าดำฉาบน้ำตาลทราย สิ่งหนึ่งลูกผักชีฉาบน้ำตาลทราย [...]” (ปรีดี  พิศภูมิวิถี, 2555: 76)  “ถาดหนึ่งผักเบี้ยใหญ่ใส่น้ำส้ม องุ่นแลน้ำมันลูกไม้ถาดหนึ่ง” (ปรีดี  พิศภูมิวิถี, 2555: 74-75)   กุหลาบเป็นคำที่รับมาจากภาษาเปอร์เชียว่า gulāb (น้ำกุหลาบ) ไทยรับมาใช้เรียกดอกกุหลาบ  ลูกบ้าดำเป็นคำที่ไทยรับมาจากภาษาเปอร์เชียว่า bādām (เมล็ดอัลมอนด์) และองุ่นเป็นคำที่ไทยรับมาจากภาษาเปอร์เชียว่า aṅgūr

ต่อมาในสมัยอยุธยาตอนปลาย  วรรณคดีเรื่องกาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก ของเจ้าฟ้าธรรมธิเบศร   มีคำว่ากุหลาบและสมุนในบทพรรณนาถึงนางที่รักดังนี้ “กุหลาบบานกลีบช้อย   คิดกะทงน้อยวางพานทอง   หอมรื่นชื่นชมสอง   หยิบดอกไม้ให้นางดม” (เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร, 2545: 282)  “เห็นสมุนเจ้าอุ่นเนื้อ   คิดสมุนเสื้อเมื่อซับทรง   ขนกลับเข้ากับองค์   เสื้อริ้วทองปล้องน้อยงาม” (เจ้าฟ้าธรรมธิเบศร, 2545: 294)  สมุนเป็นคำที่ไทยรับมาจากภาษาเปอร์เชียว่า samūr  หมายถึงสัตว์ชนิดหนึ่งมีขนงาม คนนิยมนำขนสมุนมาประดับเสื้อผ้าให้งดงามและเป็นซับในเสื้อผ้าให้อบอุ่น  นอกจากนั้นในสมัยอยุธยาตอนปลายยังมีนิทานเรื่องสิบสองเหลี่ยม ซึ่งกล่าวถึง “กาฎี” ผู้พิพากษาตัดสินความ  คำนี้มาจากภาษาเปอร์เชียซึ่งรับมาจากภาษาอาหรับอีกทีว่า Qāḍī หมายถึง ผู้พิพากษา

ครั้นถึงสมัยต้นรัตนโกสินทร์ มีวรรณคดีเรื่องสำคัญที่ปรากฏคำที่รับมาจากภาษาเปอร์เชีย เช่น ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวง ของเจ้าพระยาพระคลัง (หน) ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช  เป็นบทพรรณนากระบวนแห่ทางชลมารคและสถลมารค  ในขบวนอัสดร มีพลอัสดรซึ่งมีอาวุธต่างๆ กัน เช่น ดาบ  หอก  ปืน  กริช  ฯลฯ  เฉพาะพล “แขก” เหน็บกั้นหยั่นดังคำประพันธ์ว่า “ม้าแขกแขกคู่ด้วย   แขกเอง   กั้นหยั่นบ่เหมาะเหมง   โอ่อ้าง” (เจ้าพระยาพระคลัง (หน), 2550: 42)  กั้นหยั่นเป็นคำที่มาจากภาษาเปอร์เชียว่า khanjar  ในลิลิตกระบวนแห่พระกฐินพยุหยาตรา ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส กล่าวถึงเครื่องแต่งกายของพลทหารในกระบวนแห่ตอนหนึ่งว่า “กางเกงเสื้อมัสหรู่  ทั้งคู่ใส่เสมอกัน” (สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส, 2550: 119)  มัสหรู่คือผ้าทอลายริ้ว ส่วนที่เป็นผ้าฝ้ายทอแน่นติดผิวผ้าโดยมีลายริ้วไหมโดดเด่นขึ้นมา  กล่าวกันว่าเป็นผ้าที่มุสลิมนิยมใช้เพราะมิใช่ผ้าไหมแท้ซึ่งชายมุสลิมไม่สวมใส่เพราะเป็นสิ่งฟุ่มเฟือย  คำว่า มัสหรู่ มาจากคำว่า mashrū‘ ซึ่งเป็นคำที่เปอร์เชียรับมาจากภาษาอาหรับอีกทีหนึ่ง เดิมหมายความว่าเป็นที่อนุญาตหรือถูกต้องตามหลัก  เปอร์เชียรับคำนี้มาใช้เรียกผ้าที่อนุมัติให้มุสลิมสวมใส่ได้ในเวลาละหมาด

ในรัชกาลที่ 2 มีวรรณคดีเรื่อง กาพย์เห่ชมเครื่องคาวหวาน พระราชนิพนธ์พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย กล่าวถึงอาหารและเครื่องปรุงต่างๆ เช่น “มัสมั่นแกงแก้วตา   หอมยี่หร่ารสร้อนแรง” (หอพระสมุดวชิรญาณ, 2460: 16)  “เข้าหุงปรุงอย่างเทศ   รศพิเศษใส่ลูกเอ็น” (หอพระสมุดวชิรญาณ, 2460: 17) “มัศกอดกอดอย่างไร   น่าสงไสยใคร่ขอถาม” (หอพระสมุดวชิรญาณ, 2460: 20)  ยี่หร่าเป็นคำที่ไทยรับมาจากภาษาเปอร์เชียว่า zhīra   ลูกเอ็นคือลูกกระวานเทศ  ภาษาฮินดีเรียก elā  ส่วนภาษาเปอร์เชียใช้ว่า hil (ออกเสียงฮิล, เฮล) ดังปรากฏในคำเรียกของชาวมุสลิมไทยบางกลุ่มว่า ลูกเฮ็ล  ส่วนมัศกอดเป็นชื่อขนมกวนชนิดหนึ่ง เปอร์เชียเรียกว่า masqaṭī   เป็นขนมที่ได้แบบอย่างมาจากเมือง Masqaṭ ของโอมาน  เป็นที่นิยมทำในวันขึ้นปีใหม่ในเปอร์เชียทางใต้ เช่น ชีราซ  ฟาร์ส

ร่องรอยจากวรรณกรรมเปอร์เชีย

ในรัชสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ (ครองราชย์พ.ศ. 2275-2301) ขุนนางมุสลิมฝ่ายพระราชวังบวรชื่อขุนกัลยาบดี แต่งนิทานเรื่องหนึ่งถวายเมื่อพ.ศ. 2295 เป็น “นิทานทำเนียบ” คือนิทานที่เปรียบเทียบให้เห็นหลักราชธรรมในการปกครองบ้านเมือง  นิทานชุดนี้มีชื่อเดิมในต้นฉบับสมุดไทยว่า “นิทานพระเจ้าเนาวสว่านวาดินทรงธรรม”  คำว่า เนาวสว่าน เลือนมาจากพระนามพระเจ้านุชีรวาน กษัตริย์ราชวงศ์ซาซานีย์ของเปอร์เชียในศตวรรษที่ 6  เนื้อเรื่องหลักเป็นเรื่องความทรงธรรมของกษัตริย์องค์นี้  ต่อมานิทานชุดนี้มีชื่ออีกอย่างว่า “นิทานสิบสองเหลี่ยม” เพราะเป็นนิทานที่เล่ากันมาว่าบันทึกไว้ที่ฝาผนังสิบสองด้านของมณฑปสิบสองเหลี่ยมที่ประดิษฐานพระศพของพระเจ้าเนาวสว่าน  เมื่อหอพระสมุดวชิรญาณในรัชกาลที่ 6 จัดพิมพ์นิทานเรื่องนี้เผยแพร่ ได้เปลี่ยนชื่อเรื่องเป็น “นิทานอิหร่านราชธรรม” เพราะเห็นว่าเป็น “นิทานของพวกแขกอิหร่าน แลว่าด้วยราชธรรม” (หอพระสมุดวชิรญาณ, 2465: (11))

“นิทานแขกอิหร่าน” ที่ว่านี้เดิมเป็นเรื่องเล่าต่าง ๆ ที่ขุนนางเปอร์เชียเล่าถวายสมเด็จพระนารายณ์มหาราช ดังปรากฏในบันทึก สำเภากษัตริย์สุลัยมาน ว่า ซัยยิด ดัรมันดี จากแคว้นคุรอซานได้ย่อมหากาพย์เปอร์เชียเรื่องชาห์นามะ แล้วทูลเล่าถวายเป็นประจำ  นอกจากนั้นเหล่าขุนนางเปอร์เชียผู้ได้เข้าเฝ้าสมเด็จพระนารายณ์มหาราชตลอดระยะเวลา 20 ปี ได้ทูลเล่าเรื่องต่าง ๆ เกี่ยวกับกษัตริย์เปอร์เชีย  เรื่องเล่าเหล่านั้นเป็นนิทานและตำนานต่าง ๆ ซึ่งคงจะเป็นที่รู้จักจดจำ และเล่าต่อ ๆ กันมาในหมู่ขุนนาง จนถึงสมัยอยุธยาตอนปลาย ขุนนางเปอร์เชียชื่อขุนกัลยาบดีจึงได้รวบรวมขึ้นแต่งถวายสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ

แนวคิดเรื่องการเลือกรับเรื่องต่างศาสนาต่างวัฒนธรรมปรากฏในคำปรารภของสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ ตอนหนึ่งว่า

เมื่อครั้งแผ่นดินสมเด็จพระนารายน์มหาราช พระเจ้าแผ่นดินเปอรเซียได้แต่งราชทูตเข้ามายังเมืองไทย โดยประสงค์จะให้มาเกลี้ยกล่อมสมเด็จพระนารายน์ฯ ให้เข้ารีตสาสนาอิศลาม เหมือนอย่างที่พวกฝรั่งเศสพยายามเกลี้ยกล่อมจะให้เสด็จเข้ารีตสาสนาคริศตัง   ทูตเปอรเซียเข้ามาครั้งนั้นคงจะพาครูบาอาจารย์ที่ชำนาญสาสนาแลราชธรรมทางประเทศเปอรเซียเข้ามาด้วย [...]  เหตุด้วยหนังสือเรื่องนี้ [นิทานสิบสองเหลี่ยม] ว่าด้วยราชธรรมเปนพื้น ไม่สู้เกี่ยวแก่สาสนาจึงรักษาไว้เปนแบบฉบับสืบมา

(หอพระสมุดวชิรญาณ, 2465: (9))

ในรัชกาลที่ 1 แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ พระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราชโปรดให้คัดลอกต้นฉบับนิทานสิบสองเหลี่ยม เป็นต้นฉบับหลวงตัวทองขึ้นในพ.ศ. 2325 ซึ่งเป็นปีที่พระองค์เสด็จปราบดาภิเษก  มีคำอธิบายของสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพว่า หนังสือเรื่องนี้ “นับถือกันมาแต่ครั้งกรุงศรีอยุธยา เพราะเปนนิทานสุภาษิตว่าด้วยราชธรรม จึงโปรดให้สร้างขึ้นเปนฉบับหลวงเก็บไว้ใกล้พระองค์สำหรับจะได้ทรงสอบสวนได้โดยง่าย” (หอพระสมุดวชิรญาณ, 2471: (10))

ครั้นถึงรัชกาลที่ 3 พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้จารึกนิทานสิบสองเหลี่ยมไว้ที่แผ่นศิลาในวัดพระเชตุพนวิมลมังคลารามเพื่อให้ประชาชนสามารถอ่านนิทานเรื่องนี้ได้   ต่อมาในสมัยต้นรัชกาลที่ 5 หมอสมิทได้พิมพ์นิทานสิบสองเหลี่ยมเป็นหนังสือจำหน่าย  ทำให้นักอ่านคนไทยรู้จักนิทานเรื่องนี้กันมากขึ้น

นิทานสิบสองเหลี่ยม เป็นวรรณคดีคำสอนประเภทหนังสือแนะนำ (pandnāma) หรือ “คันฉ่องส่องเจ้านคร” (Mirror for Princes)   วรรณคดีประเภทนี้เป็นที่นิยมกันมากในหมู่ชาวอาหรับและเปอร์เชีย  เป็นการผสมผสานคำสอนที่หลากหลายเข้าด้วยกันทั้งจากอาหรับยุคอิสลามและเปอร์เชียโบราณ  เช่น  คำแนะนำเรื่องคุณสมบัติของพระราชา   คุณสมบัติของอำมาตย์   ความยุติธรรมและการปกครอง  ความอ่อนน้อม  การเรียนรู้  ความกตัญญู ฯลฯ  ในนิทานสิบสองเหลี่ยม ฉบับภาษาไทยยังมีเค้าความจากคำสอนต่าง ๆ นี้ เช่น

พระมหากษัตริย์ดังแพทย์ยา ราษฎรดังคนป่วยไข้จะใคร่หายจึงแจ้งโรคแก่แพทย์ ๆ ประกอบยารักษาโรคนั้นหาย ดุจหนึ่งพระเจ้าสูลาไลมาลเปนกษัตริย์สูงใหญ่อันประเสริฐ  รู้ภาษาสัตว์ ๆ ร้องฟ้องยังเอาธุระด้วยเหตุทรงธรรม

(หอพระสมุดวชิรญาณ, 2471: 8)

“สูลาไลมาล” ในที่นี้คือนบีสุลัยมาน ซึ่งปรากฏในคัมภีร์อัลกุรอาน (27: 16-19) ว่าเป็นผู้รู้ภาษาสัตว์ ครั้งหนึ่งพาไพร่พลเดินทางไปถึงสถานที่แห่งหนึ่ง มดตัวหนึ่งบอกให้ฝูงมดพากันกลับเข้ารังเพื่อมิให้ไพร่พลของนบีสุลัยมานเหยียบย่ำพวกตนโดยไม่รู้ตัว นบีสุลัยมานได้ฟังก็ยิ้มด้วยความเมตตา ในกวีนิพนธ์เปอร์เชียนิยมใช้เรื่องนี้เป็นภาพพจน์แสดงเมตตาธรรมของผู้ปกครองบ้านเมืองผู้ทรงอำนาจที่มีต่อพลเมืองซึ่งเป็นผู้ด้อยโอกาส

ครั้งหนึ่งผู้มีหน้าที่เลือกสรรหนังสือเพื่อเผยแพร่ให้ผู้อ่านชาวไทยเคยมีความเห็นถึงหนังสือเรื่องนั้นว่า “[...] ไม่สู้เกี่ยวแก่สาสนาจึงรักษาไว้เปนแบบฉบับสืบมา” (หอพระสมุดวชิรญาณ, 2465: (9))  แนวคิดในการ “เลือกรับ” เรื่องที่ต่างวัฒนธรรมต่างความเชื่อเช่นนี้ปรากฏอีกครั้งในต้นรัชกาลที่ 6 เมื่อพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงพระนิพนธ์กวีนิพนธ์เรื่องรุไบยาต ของโอมาร์ คัยยามใน พ.ศ. 2457 โดยดัดแปลงจากฉบับแปลภาษาอังกฤษของ Edward Fitzgerald  กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์ทรงกล่าวไว้ในพระนิพนธ์คำนำว่า

การแปลเปลื้องเค้าความรุไบยาตของโอมาร์ คัยยาม มหากวีโหราจาริย์กรุงเปอเซียมารจนาเปนโคลงสุภาพสยามสู่กันอ่านนี้ไม่บาป ฤๅกลับจะเปนบุญด้วยซ้ำไป แม้ไม่ใช่ทางพระพุทธศาสนูเบกษ์ก็ใกล้พระพุทธศาสนามากกว่าใกล้ศาสนาอิสลาม ฤๅศาสนาคฤสตัง [...]

(พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์, 2509: 12)

“การแปลเปลื้องเค้าความ” ทำให้รุไบยาต ของโอมาร์ คัยยามฉบับนี้มีเนื้อหาเกี่ยวกับปรัชญาและศาสนาไกลจากต้นฉบับเดิมในภาษาเปอร์เชีย   ผู้ทรงพระนิพนธ์ได้ทรงเพิ่มเติมคำประพันธ์หลายบทเป็น “อัตระนานุโลม” (“ปรับตามตนเอง”) ซึ่งปรับเข้ากับปรัชญาพุทธศาสนา  นอกจากนั้นยังทรงอธิบายชื่อต่าง ๆ ในบทกวีนิพนธ์ตามความเข้าใจของพระองค์เองด้วย เช่น ในโคลงบทที่ 68 มีชื่อ มหมัด ซึ่งถอดมาจากต้นฉบับภาษาอังกฤษว่า Mahmud หมายถึงพระเจ้ามะห์มูดแห่งราชวงศ์ฆัซนะวีย์ของเปอร์เชียในยุคอิสลาม  ผู้ทรงพระนิพนธ์เข้าใจว่าหมายถึงศาสดามุฮัมมัด จึงอธิบายว่า “พระมหมัดผู้เปนพระเจ้าอันทรงฤทธิ์ชัยชนะโลก” (พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระนราธิปประพันธ์พงศ์, 2513: 285) 

กวีนิพนธ์เรื่องรุไบยาต ของโอมาร์ คัยยาม ฉบับดั้งเดิมเป็นภาษาเปอร์เชียหลายสำนวน  แนวคิดหลักเป็นปรัชญาของพวกศูฟีซึ่งเป็นวิถีความเชื่อของมุสลิมพวกหนึ่งที่เน้นเรื่องการฝึกจิตให้บริสุทธิ์เพื่อจะได้รับความรักจากพระเจ้าและเข้าถึงพระเจ้า  ฉบับแปลภาษาอังกฤษครั้งแรกเป็นของกวีอังกฤษชื่อเอดเวิร์ด ฟิตซ์เจอรัลด์ใน ค.ศ. 1859   ฟิตซ์เจอรัลด์แปลและดัดแปลงเนื้อความในบทกวีนิพนธ์ตามความคิดของตนเองจนมีผู้วิจารณ์ว่า “ฟิตซ์เจอรัลด์คือโอมาร์ คัยยาม  โอมาร์ คัยยามคือฟิตซ์เจอรัลด์” (Robert Graves and Omar Ali-Shah, 1968: 11)  ภาพของโอมาร์ คัยยามในสำนวนของฟิตซ์เจอรัลด์จึงห่างจากความเป็นกวีศูฟี แต่กลายเป็นนักสุขนิยม (Hedonist) ซึ่งเน้นการเสพสุขในปัจจุบันเพราะเชื่อเรื่องโลกนี้เท่านั้น  ดังนั้นเมื่อมีผู้นำสำนวนภาษาอังกฤษของฟิตซ์เจอรัลด์มาแปลเป็นภาษาไทยโดยเพิ่มเติมและดัดแปลงอีกชั้นหนึ่ง  หนังสือรุไบยาต ของโอมาร์ คัยยาม ที่ปรากฏในวรรณคดีไทยจึงมิได้เสนอความคิดความเชื่อของมุสลิมเปอร์เชียตามที่เป็นจริง

ในสมัยปลายรัชกาลที่ 5 ถึงรัชกาลที่ 6 ผลงานของกวีส่วนหนึ่งเป็นเรื่องแปลจากภาษาตะวันตกตามกระแสตะวันออกนิยม (Orientalism) ซึ่งสอดคล้องกับแนวพระราชนิยมของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวตั้งแต่ยังทรงเป็นสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชสยามมกุฎราชกุมาร  กล่าวเฉพาะเรื่องแปลจากวรรณคดีเปอร์เชีย นอกจากรุไบยาต ของโอมาร์ คัยยามแล้ว ยังมีนิทานเรื่องต่าง ๆ เช่น อาหรับราตรี (พันหนึ่งราตรี), พันหนึ่งทิวา,  ทศมนตรี,  บูติมาร์,  กุหลาบของผกาวลี  เอ็ดเวิร์ด ซาอิด (Edward Said) ชาวอเมริกันเชื้อสายอาหรับผู้สอนวิชาวรรณคดีเปรียบเทียบอยู่ที่มหาวิทยาลัยโคลัมเบีย สหรัฐอเมริกา มีความเห็นว่าคติตะวันออกนิยมซึ่งเฟื่องฟูอยู่ในประเทศตะวันตกในปลายคริสต์ศตวรรษที่ 19 และต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 เป็นการมองดินแดนทางตะวันออกตามสายตาของชาวยุโรปอย่างฝรั่งเศส  อังกฤษ  เยอรมัน  โปรตุเกส  สเปน  เป็นต้น  ในประสบการณ์ของพวกเขา  ประเทศทางตะวันออกเป็นอาณานิคมที่มีความสำคัญ  ความมั่งคั่ง  และความเก่าแก่มาก  ทั้งยังเป็นแหล่งอารยธรรมและภาษา  การที่ชาวตะวันตกนิยมก็เพราะทำให้เห็นวิถีทางวัฒนธรรมและวิธีคิดที่มีลักษณะเฉพาะและเป็น “คู่เปรียบ” ที่เน้นย้ำความเป็น “คนอื่น” ของชาวตะวันออกตามสายตาของชาวตะวันตก (Edward Said, 2003: 1-2)

นิทานอาหรับราตรี ซึ่งเป็นนิทานประโลมโลกที่นักอ่านเกือบทั่วโลกรู้จัก มีการสืบทอดด้วยการเล่าต่อกันมาและแต่งเติมจนเป็นเรื่องเล่าที่ซับซ้อนและยืดยาวในสำนวนภาษาต่าง ๆ ฉบับภาษาอังกฤษที่แพร่หลายมากที่สุดคือ The Arabian Nights หรือ The Nights ของเซอร์ริชาร์ด เบอร์ตัน (Sir Richard F. Burton) เป็นหนังสือ 10 เล่ม มีภาคผนวกอีก 6 เล่ม เป็นอรรถาธิบายเรื่องต่าง ๆ จากประสบการณ์ที่เขาใช้ชีวิตอยู่ในตะวันออกกลาง เล่มหนึ่งชื่อ The Pilgrimage บันทึกประสบการณ์เมื่อเขาแฝงตัวเข้าไปในนครมักกะห์เพื่อสังเกตพิธีฮัจญ์ในศาสนาอิสลาม  เอ็ดเวิร์ด ซาอิด กล่าวถึงความน่าเชื่อถือของหนังสือชุดนี้ว่า

แต่ละเชิงอรรถของเบอร์ตัน [...] เป็นสิ่งที่เขาจงใจจะใช้เป็นหลักฐานสำหรับชัยชนะของเขาที่มีเหนือความรู้เกี่ยวกับตะวันออก ซึ่งบางครั้งก็เป็นระบบที่น่าอดสู แต่เป็นระบบที่เขาควบคุมได้เอง  แม้แต่ในร้อยแก้วของเบอร์ตัน เราก็ยังไม่เคยได้รับข้อมูลโดยตรงเกี่ยวกับตะวันออก  ทุกอย่างเกี่ยวกับเรื่องนี้นำเสนอต่อเราผ่านการแทรกตัวเข้ามาอย่างผู้รู้ของเบอร์ตัน (ซึ่งส่วนมากจะออกไปทางเรื่องราคะ) เป็นการเตือนเราซ้ำแล้วซ้ำเล่าว่าที่เขาได้จัดการกับชีวิตแบบชาวตะวันออกนั้นก็เพื่อประโยชน์สำหรับเรื่องเล่าของเขาเอง

(Edward Said, 2003: 196)

การอ่านเรื่องเหล่านี้อย่างผิวเผินและเหมารวมว่าเป็นภาพเสนอของชาวอาหรับหรือชาวเปอร์เชียเป็นเรื่องที่ไม่เหมาะสม  โดยเฉพาะเมื่อมีการวิจารณ์เลยเถิดไปถึงค่านิยมและความเชื่อทางศาสนา ดังปรากฏในบทวิจารณ์เรื่องหนึ่งที่กล่าวถึงนิทานอาหรับราตรีว่าแสดงความขี้โม้ของชาวอาหรับ  ความปรารถนาอันรุนแรง “แบบอาหรับ”  ผู้หญิงในโลกอาหรับ และความเชื่อเรื่องพระเจ้าของชาวมุสลิม ตลอดจนล้อเลียนเรื่องการปฏิบัติศาสนกิจของชาวมุสลิม

กล่าวได้ว่าภาพลักษณ์ของชาวต่างชาติต่างศาสนาที่ปรากฏในวรรณกรรมที่ถ่ายทอดในช่วงกระแสตะวันออกนิยม มีอคติจากสายตาของผู้ที่รู้สึกว่าตนเองเป็น “เบี้ยบน” ซึ่งมองดูผู้ที่คิดต่างทำต่างจากตนเป็น “คนอื่น” และเป็นผู้ที่ยังไม่ศิวิไลซ์ตามมาตรฐานของฝรั่ง  อันที่จริงผู้แปลวรรณกรรมคงมีความตั้งใจว่าจะแนะนำเรื่องต่างภาษาต่างวัฒนธรรมมาให้ผู้อ่านได้รู้จัก  เพื่อให้วรรณกรรมเป็นงานศิลปะที่สร้างความเข้าใจอันดีต่อกัน แต่ด้วย “น้ำเสียง” ที่แฝงอคติซึ่งตกทอดมาจากตะวันออกนิยม ทำให้บทบาทของวรรณกรรมเปลี่ยนไป  การนำวรรณกรรมเรื่องหนึ่ง ๆ มาศึกษาเปรียบเทียบให้เข้าใจว่าสารในต้นฉบับเดิมเป็นอย่างไร  ควรจะตีความใหม่ได้อย่างไร  ตลอดจนการเพิ่มเชิงอรรถอธิบายเพื่อความเข้าใจที่ถูกต้อง น่าจะเป็นประโยชน์แก่ผู้อ่านมากกว่าการผลิตซ้ำเพื่อรักษาต้นฉบับเท่านั้น

การศึกษาความเป็นมาของวัฒนธรรมมุสลิมเปอร์เชียจากร่องรอยที่เป็นลายลักษณ์ในถ้อยคำภาษาและวรรณกรรม คงจะทำให้เห็นการเลือกรับวัฒนธรรมต่างชาติต่างภาษาของคนไทยได้พอเป็นข้อสังเกต  อย่างเช่นการรับเรื่องนิทานสิบสองเหลี่ยม มาประกอบสร้างเป็นนิทานไทย  ถึงแม้ชื่อตัวละครและสถานที่จะเป็น “แขก” และการกระทำของตัวละครอาจเป็นเรื่อง “แปลก” สำหรับคนไทย แต่ข้อคิดและหลักธรรมในเรื่องก็มีความเป็นสากล ไม่ใช่เรื่องของ “เรา” หรือเรื่องของ “เขา” แต่เป็นเรื่องของมนุษย์ผู้มีบทบาทหน้าที่ในสังคม  การรับวรรณคดีเรื่องนี้เข้ามาไว้ในประวัติวรรณคดีไทยจึงเป็นการ “เลือกรับ” ด้วยความชอบและประทับใจ เช่นเดียวกับที่ชาวสยามอยุธยาเลือกรับงานศิลปะของมุสลิมเปอร์เชียอย่างงานสถาปัตยกรรม  เสื้อผ้าอาภรณ์  และสิ่งแปลกใหม่ต่าง ๆ ดังมีคำเรียกที่ปรากฏอยู่ในภาษาไทยอย่างกลมกลืน  สิ่งเหล่านี้เป็นร่องรอยส่วนหนึ่งที่ทำให้เห็นความสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมระหว่างไทยกับเปอร์เชียและความสัมพันธ์ทางสายเลือดระหว่างคนไทยกับมุสลิมเปอร์เชียซึ่งมีมานานจนหยั่งรากลึกอยู่ในแผ่นดินไทย หากมองกันด้วยสายตาที่ปราศจากอคติโดยแท้  คนที่ใคร ๆ ยังคงเรียกว่า “แขก” ก็มิใช่ “แขกแปลกหน้า” ที่เพิ่งเข้ามาอยู่ในประเทศไทย แต่เป็นคนไทยที่มีบรรพบุรุษจากต่างแดนมารับใช้บ้านเมืองในแผ่นดินนี้เป็นเวลานับร้อย ๆ ปีแล้ว

รายการอ้างอิง

• กรมศิลปากร.  2526. “จารึกวัดพระยืน.” ใน จารึกสมัยสุโขทัย.  กรุงเทพฯ: กรมศิลปากร.

• กรมศิลปากร.  2545.  พระบวรราชนิพนธ์ เล่ม 1.  กรุงเทพฯ: กองวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร.

• กุสุมา  รักษมณี. 2566.  กุหลาบเปอร์เชียในแดนสยาม.  กรุงเทพฯ: มูลนิธิสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา. 

• ธรมธิเบศร, เจ้าฟ้า.  2545. “กาพย์ห่อโคลงนิราศธารโศก.” ใน วรรณกรรมสมัยอยุธยา เล่ม 3. กรุงเทพฯ: สำนักวรรณกรรมและประวัติศาสตร์ กรมศิลปากร.

• นราธิปประพันธ์พงศ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ.  2509.  รุไบยาตของฮะกิม โอมาร์ คัย    

  ยาม. กรุงเทพฯ: สถานีวิทยุยานเกราะ. (พิมพ์เป็นอนุสรณ์ในงานพระราชทานเพลิงศพพันเอก

  วินัย  หุตะโชค)

• นราธิปประพันธ์พงศ์, พระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระ.  2513.  รุไบยาตของฮะกิม โอมาร์ คัยยาม. พิมพ์ครั้งที่ 6. กรุงเทพฯ: คลังวิทยา.

• ปรมานุชิตชิโนรส, สมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระ.  2550. “ลิลิตกระบวนแห่พระกฐินพยุหยาตราทางสถลมารคและทางชลมารค” ใน ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวง ลิลิตกระบวนแห่พระกฐิน   พยุหยาตราทางสถลมารคและทางชลมารค, หน้า 96-199.  กรุงเทพฯ: สมาคมห้องสมุด

  แห่งประเทศไทย.

• ประเสริฐ  ณ นคร.  2547.  โคลงนิราศหริภุญชัย. กรุงเทพฯ: องค์การค้าของคุรุสภา.

• ปรีดี  พิศภูมิวิถี. 2555. ประชุมจดหมายเหตุออกพระวิสุทสุนทร (โกษาปาน), หน้า 29-      

  165. กรุงเทพฯ: สถาบันพิพิธภัณฑ์การเรียนรู้แห่งชาติ.

• พระคลัง (หน), เจ้าพระยา. “ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวง” ใน ลิลิตพยุหยาตราเพชรพวง  ลิลิต   กระบวนแห่พระกฐินพยุหยาตราทางสถลมารคและทางชลมารค, หน้า  18-25. กรุงเทพฯ: สมาคมห้องสมุดแห่งประเทศไทย.

• มหาชาติคำหลวง. 2460. พระนคร: โรงพิมพ์ไทย. (นายแห เจ้าของโรงพิมพ์ไทยพิมพ์ให้แก่หอพระสมุดวชิรญาณ)

• ราชบัณฑิตยสถาน.  2544.  พจนานุกรมศัพท์วรรณคดีไทยสมัยสุโขทัย ศิลาจารึกพ่อขุน

  รามคำแหงมหาราช หลักที่ 1 ฉบับราชบัณฑิตยสถาน. พิมพ์ครั้งที่ 2 (แก้ไขเพิ่มเติม). กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสถาน.

• ราชบัณฑิตยสถาน.  2549.  พจนานุกรมศัพท์วรรณคดีไทย สมัยอยุธยา มหาชาติคำหลวง.    

  กรุงเทพฯ: ราชบัณฑิตยสถาน.

• หอพระสมุดวชิรญาณ. 2460. ประชุมกาพย์เห่เรือ.  พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร. (พิมพ์เป็นของแจกในงานศพนายพลเรือตรี พระยาราชสงคราม (กร  หงสกุล) ปีมเสงนพศก พ.ศ. 2460)

• หอพระสมุดวชิรญาณ. 2465. ประชุมปกรณัม ภาคที่ 1 นิทานอิหร่านราชธรรม 12 เรื่อง (ที่เรียกกันมาว่าเรื่อง 12 เหลี่ยม). พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร. (พิมพ์ในงานพระราชทานเพลิงศพท่านผู้หญิงตลับ สุรวงศ์วัฒนศักดิ์ ปีจอ พ.ศ. 2465)

• หอพระสมุดวชิรญาณ. 2471. นิทานอิหร่านราชธรรม (หรือที่เรียกกันว่าเรื่องสิบสองเหลี่ยม) ฉบับความครั้งกรุงศรีอยุธยา ซึ่งพึ่งพบใหม่. พระนคร: โรงพิมพ์โสภณพิพรรฒธนากร. (สมเด็จพระราชปิตุลา บรมพงศาภิมุขโปรดให้พิมพ์เมื่อปีมะโรง พ.ศ. 2471)

• Graves, Robert and Omar Ali-Shah.  1968.  The Rubaiyyat of Omar Khayaam.  London: the Camelot Press Ltd.

• Said, Edward.  2003.  Orientalism.  London: Penguin Classics. (Reprint with a new Preface)